Nota Sains Tingkatan 4 Bab 7: Koordinasi Badan
RINGKASAN
Ringkasan Komprehensif (Nota Sains Tingkatan 4 Bab 7: Koordinasi Badan)
Bab ini membincangkan Koordinasi Badan, yang memfokuskan kepada Sistem Endokrin Manusia, Gangguan kepada Koordinasi Badan, dan kepentingan Minda yang Sihat.
Sistem Endokrin Manusia adalah sistem yang mengkoordinasikan fungsi badan melalui bahan kimia yang dikenali sebagai hormon. Sistem ini terdiri daripada kelenjar-kelenjar tanpa duktus yang merembeskan hormon terus ke dalam aliran darah. Hormon bertindak sebagai penghantar maklumat, bergerak perlahan dengan kesan yang lama, dan menyasarkan organ atau tisu spesifik yang mempunyai reseptor yang sesuai. Kelenjar utama dalam sistem ini termasuk kelenjar pituitari (kelenjar induk), tiroid, adrenal, pankreas, ovari (perempuan), dan testis (lelaki). Setiap kelenjar merembeskan hormon tertentu yang mengawal atur pelbagai proses seperti pertumbuhan, metabolisme, ciri-ciri seks sekunder, dan keseimbangan air dalam badan.
Ketidakseimbangan hormon, sama ada berlebihan atau kekurangan, boleh membawa kepada pelbagai masalah kesihatan. Contohnya, kekurangan hormon pertumbuhan menyebabkan kekerdilan, manakala kekurangannya pada orang dewasa boleh menyebabkan miksedema. Kekurangan insulin mengakibatkan diabetes melitus, manakala kekurangan hormon antidiuresis (ADH) menyebabkan diabetes insipidus. Sebaliknya, rembesan hormon yang berlebihan juga berbahaya, seperti hormon pertumbuhan berlebihan yang menyebabkan akromegali (kegergasian).
Gangguan kepada Koordinasi Badan boleh berlaku akibat penyalahgunaan dadah dan alkohol. Dadah dikelaskan kepada beberapa jenis seperti penenang (barbiturat), perangsang (amfetamina), inhalan (pelarut), dan halusinogen (LSD, ketamin). Penyalahgunaan bahan ini mengganggu sistem saraf, menyebabkan pelbagai kesan buruk seperti pertuturan tidak jelas, refleks lambat, hilang keseimbangan, halusinasi, dan perlakuan ganas. Dari segi kesihatan fizikal, ia boleh menyebabkan kerosakan organ yang teruk seperti sirosis hati dan ulser perut.
Minda yang Sihat adalah komponen penting dalam kesejahteraan keseluruhan. Ia merujuk kepada keupayaan otak untuk menaakul dan berfikir secara logik. Individu yang mempunyai minda sihat menunjukkan ciri-ciri seperti mampu membuat pertimbangan wajar, berfikiran terbuka, bertanggungjawab, dan mempunyai pandangan positif terhadap kehidupan. Kesihatan minda boleh dipengaruhi oleh pelbagai faktor, termasuk ketidakseimbangan hormon, tekanan mental, penyalahgunaan dadah dan alkohol, serta kecederaan pada otak.
GLOSARI
| Istilah | Definisi |
| Sistem Endokrin | Satu sistem dalam badan yang mengkoordinasikan fungsi badan yang melibatkan bahan kimia (hormon) dan terdiri daripada kelenjar tanpa duktus. |
| Hormon | Sejenis bahan kimia organik (protein) yang dirembeskan oleh kelenjar endokrin dalam kuantiti yang sedikit untuk merangsang fungsi tisu atau organ khusus. |
| Kelenjar Pituitari | Kelenjar induk yang terletak di bawah serebrum. Ia merembeskan hormon yang mengawal kelenjar endokrin lain, seperti Hormon Pertumbuhan (GH) dan Hormon Antidiuresis (ADH). |
| Kelenjar Tiroid | Kelenjar yang terletak di hadapan trakea. Ia merembeskan hormon tiroksina yang mengawal kadar metabolisme badan. |
| Kelenjar Adrenal | Kelenjar yang terletak di bahagian atas ginjal. Ia merembeskan hormon adrenalina untuk menyediakan badan bertindak dalam situasi kecemasan. |
| Pankreas | Kelenjar yang terletak di belakang perut. Ia merembeskan hormon insulin untuk mengawal aras glukosa dalam darah. |
| Ovari | Organ pembiakan perempuan yang merembeskan hormon estrogen dan progesteron untuk mengawal ciri-ciri seks sekunder dan kitaran haid. |
| Testis | Organ pembiakan lelaki yang merembeskan hormon testosteron untuk mengawal ciri-ciri seks sekunder dan penghasilan sperma. |
| Ketidakseimbangan Hormon | Keadaan di mana berlaku kelebihan atau kekurangan rembesan hormon oleh kelenjar endokrin, yang boleh menyebabkan penyakit. |
| Diabetes Melitus | Penyakit yang disebabkan oleh kekurangan hormon insulin, mengakibatkan aras glukosa darah meningkat. |
| Diabetes Insipidus | Penyakit yang disebabkan oleh kekurangan hormon ADH, mengakibatkan penghasilan urin yang berlebihan dan sentiasa berasa dahaga. |
| Goiter | Keadaan pembesaran kelenjar tiroid yang disebabkan oleh kekurangan atau kelebihan hormon tiroksina. |
| Dadah | Bahan kimia yang mengganggu fungsi neuron dengan cara melambatkan atau mempercepatkan pergerakan impuls. |
| Perangsang | Jenis dadah yang mempercepat pergerakan impuls dalam koordinasi badan. Contoh: amfetamina. |
| Penenang | Jenis dadah yang menghalang atau melambatkan pergerakan impuls. Contoh: barbiturat. |
| Halusinogen | Jenis dadah yang mengubah laluan impuls di dalam otak, menyebabkan khayal, halusinasi, dan menjejaskan persepsi. Contoh: LSD, ketamin. |
| Sirosis Hati | Kerosakan hati yang kronik di mana sel-sel hati digantikan oleh parut, menyebabkan hati mengeras dan tidak berfungsi. Disebabkan oleh pengambilan alkohol atau penyalahgunaan dadah berlebihan. |
| Ulser Perut | Luka atau radang pada selaput di dalam perut, yang boleh disebabkan oleh pengambilan alkohol berlebihan. |
| Minda yang Sihat | Keupayaan otak untuk menaakul dan berfikir secara logik sebelum bertindak, dicirikan oleh pemikiran positif, bertanggungjawab, dan berfikiran terbuka. |
CONTOH SOALAN KBAT
Soalan Kemahiran Berfikir Aras Tinggi (KBAT)
1. Soalan: Seorang individu mengadu berasa letih, tidak tahan sejuk, dan berat badannya meningkat walaupun selera makannya tidak bertambah. Doktor mengesyaki beliau mengalami masalah berkaitan kelenjar endokrin. Kelenjar manakah yang mungkin terjejas dan apakah keadaan yang dialaminya? Terangkan jawapan anda.
Jawapan: Kelenjar yang mungkin terjejas ialah kelenjar tiroid. Individu tersebut berkemungkinan mengalami kekurangan hormon tiroksina. Hormon tiroksina berfungsi untuk mengawal kadar metabolisme badan. Apabila hormon ini berkurangan, kadar metabolisme menjadi rendah. Ini menyebabkan individu itu tidak tahan sejuk (kurang penghasilan haba), cenderung menjadi gemuk, dan mengalami perkembangan fizikal dan mental yang terbantut (jika pada kanak-kanak, dikenali sebagai kretinisme) atau kurang tenaga pada orang dewasa (miksedema).
2. Soalan: Semasa bersukan, seorang atlet tiba-tiba terserempak dengan seekor ular. Jelaskan bagaimana sistem endokrin bertindak balas serta-merta dalam situasi ‘lawan atau lari’ ini untuk menyelamatkan diri.
Jawapan: Apabila terserempak dengan ular, kelenjar adrenal akan merembeskan hormon adrenalina ke dalam aliran darah. Hormon ini menyediakan badan untuk bertindak dalam keadaan cemas dengan cara:
◦ Meningkatkan kadar denyutan jantung untuk mengepam lebih banyak darah.
◦ Meningkatkan kadar pernafasan untuk membekalkan lebih banyak oksigen.
◦ Meningkatkan tekanan darah.
◦ Meningkatkan aras glukosa darah dengan menukarkan glikogen simpanan di hati kepada glukosa.
◦ Kesan-kesan ini membekalkan lebih banyak oksigen dan glukosa ke otot, membolehkan otot mendapat lebih banyak tenaga untuk mengecut dan mengendur dengan cepat, membolehkan atlet itu lari dengan laju untuk menyelamatkan diri.
3. Soalan: Penyalahgunaan dadah dan pengambilan alkohol secara berlebihan boleh menyebabkan seseorang hilang keseimbangan badan dan berjalan terhuyung-hayang. Mengapakah keadaan ini berlaku?
Jawapan: Keadaan ini berlaku kerana dadah dan alkohol memberi kesan buruk kepada serebrum, iaitu bahagian otak yang mengawal pertuturan dan keseimbangan badan. Bahan kimia psikoaktif dalam dadah dan etanol dalam alkohol melambatkan pergerakan impuls di antara neuron. Ini mengganggu fungsi serebrum, mengakibatkan koordinasi otot menjadi lemah. Akibatnya, seseorang akan hilang keseimbangan badan, berjalan terhuyung-hayang, dan pertuturannya menjadi tidak jelas.
4. Soalan: Mengapakah individu yang menghidap diabetes melitus sering berasa dahaga walaupun telah minum banyak air? Jawapan: Diabetes melitus disebabkan oleh kekurangan hormon insulin atau badan tidak dapat menggunakan insulin dengan berkesan. Insulin berfungsi untuk menukarkan glukosa berlebihan dalam darah kepada glikogen untuk disimpan di hati. Apabila insulin kurang, aras glukosa dalam darah menjadi sangat tinggi. Ginjal akan cuba menyingkirkan glukosa berlebihan ini melalui air kencing. Proses ini memerlukan banyak air, menyebabkan badan kehilangan banyak cecair dan mengalami dehidrasi. Akibatnya, individu tersebut akan sentiasa berasa dahaga.
5. Soalan: Bincangkan bagaimana ketidakseimbangan hormon semasa haid, prahaid, atau selepas putus haid boleh mempengaruhi kesihatan minda seseorang wanita.
Jawapan: Kesihatan minda dipengaruhi oleh pelbagai faktor, termasuk ketidakseimbangan hormon. Semasa kitaran haid (prahaid, semasa haid) atau apabila putus haid (menopaus), tahap hormon seperti estrogen dan progesteron dalam badan wanita akan berubah-ubah secara mendadak. Perubahan ini boleh menjejaskan keupayaan otak untuk mengawal emosi dan pemikiran. Akibatnya, sesetengah wanita mungkin mengalami sakit kepala, murung, dan cepat marah. Ini menunjukkan hubung kait yang rapat antara keseimbangan hormon dan kesihatan minda, di mana gangguan pada sistem endokrin boleh memberi kesan langsung kepada keadaan emosi dan mental seseorang.