Nota Asas Kelestarian Tingkatan 5 Bab 3: Rawatan Sisa Pepejal
RINGKASAN
Ringkasan Mudah Difahami (Nota Asas Kelestarian Tingkatan 5 Bab 3: Rawatan Sisa Pepejal)
Pengurusan sisa pepejal adalah satu aspek kritikal dalam pembangunan negara, terutamanya dengan peningkatan populasi yang membawa kepada penghasilan sampah yang lebih banyak. Sisa pepejal, atau sampah, adalah bahan buangan yang tidak lagi diperlukan, terhasil daripada aktiviti manusia dan haiwan. Tanpa pengurusan yang betul, ia boleh menyebabkan pencemaran dan penyebaran penyakit.
Menurut Akta 672 (Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007), sisa pepejal ialah bahan sekerap, benda lebihan, atau apa-apa bahan yang perlu dilupuskan kerana rosak atau tercemar. Sisa pepejal terkawal di Malaysia dikategorikan kepada lapan jenis utama: isi rumah, awam, import, khas, institusi, komersial, pembinaan, dan perindustrian.
Terdapat hierarki pengurusan sisa pepejal yang mampan, yang mengutamakan kaedah paling berkesan untuk alam sekitar:
1. Pengurangan (Reduce): Langkah paling utama untuk mengurangkan penghasilan sisa dari awal.
2. Guna Semula (Reuse): Menggunakan semula barangan secara berulang kali.
3. Kitar Semula (Recycle): Memproses bahan buangan menjadi produk baharu.
4. Perawatan Sisa (Rawatan Perantaraan): Memproses sisa untuk mengurangkan isi padu, seperti melalui insinerator atau pengomposan.
5. Pelupusan: Langkah terakhir, iaitu melupuskan sisa di tapak pelupusan.
Pembangunan Lestari dalam pengurusan sisa pepejal mengambil kira tiga elemen utama (Triple Bottom Line): alam sekitar, ekonomi, dan sosial. Tujuannya adalah untuk memenuhi keperluan semasa tanpa menjejaskan generasi akan datang.
Proses pengurusan sisa pepejal melibatkan beberapa elemen penting, bermula daripada penjanaan, pengasingan, penyimpanan, kutipan dan pengangkutan, pemindahan dan rawatan, pemerolehan semula bahan dan tenaga, dan berakhir dengan pelupusan.
Beberapa teknologi moden digunakan untuk merawat sisa pepejal, termasuk:
• Pengomposan: Proses penguraian sisa organik menjadi humus (baja).
• Tapak Pelupusan Sanitari: Kaedah menimbus sisa di dalam tanah secara sistematik untuk mengelakkan pencemaran.
• Insinerator: Pembakaran sisa pada suhu tinggi untuk mengurangkan isi padunya secara drastik dan boleh menjana tenaga elektrik.
• Pusat Perolehan Semula Sumber (Refuse Derived Fuel – RDF): Memproses sisa yang mudah terbakar menjadi bahan api alternatif.
Amalan 3R (Reduce, Reuse, Recycle) adalah teras kepada pengurusan sisa pepejal yang mampan. Ia menekankan tanggungjawab setiap individu untuk mengurangkan sisa, menggunakan semula barangan, dan mengasingkan bahan untuk dikitar semula. Kejayaan amalan ini bergantung pada kesedaran dan kerjasama seluruh masyarakat untuk mewujudkan persekitaran yang bersih, sihat, dan lestari.
GLOSARI
| Istilah | Definisi |
| Akta 672 | Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007, undang-undang yang mentakrifkan dan mengawal selia pengurusan sisa pepejal di Malaysia. |
| Amalan 3R | Singkatan untuk Reduce (Pengurangan), Reuse (Guna Semula), dan Recycle (Kitar Semula), iaitu amalan utama dalam hierarki pengurusan sisa pepejal. |
| Guna Semula (Reuse) | Menggunakan bahan atau produk secara berulang-ulang untuk tujuan yang sama atau berbeza bagi mengurangkan penghasilan sisa. |
| Hierarki Pengurusan Sisa Pepejal | Satu susunan keutamaan kaedah pengurusan sisa, bermula daripada yang paling baik untuk alam sekitar (pengurangan) kepada yang paling kurang baik (pelupusan). |
| Insinerator | Sebuah alat atau loji yang direka untuk membakar sisa pepejal pada suhu yang sangat tinggi, mengurangkan isi padunya sehingga 95% dan boleh menjana tenaga. |
| Kitar Semula (Recycle) | Proses mengasingkan sisa pepejal yang boleh dikitar semula dan menyalurkannya kepada kilang untuk diproses menjadi produk baharu. |
| Larut Resapan (Leachate) | Cecair yang terhasil daripada sisa pepejal yang mereput, terutamanya di tapak pelupusan, dan boleh mencemarkan air bawah tanah jika tidak dirawat. |
| Pembangunan Lestari | Pembangunan yang memenuhi keperluan generasi masa kini tanpa menjejaskan keupayaan generasi masa hadapan untuk memenuhi keperluan mereka. |
| Pencaritan | Proses pemotongan sisa pepejal yang bersaiz besar dan berbeza kepada saiz yang lebih kecil dan seragam, biasanya dalam penghasilan RDF. |
| Pengomposan | Proses penguraian sisa pepejal organik oleh mikroorganisma menjadi bahan seperti tanah yang kaya nutrien (humus atau baja kompos). |
| Pengurangan (Reduce) | Kaedah paling diutamakan dalam hierarki sisa, iaitu mengurangkan penghasilan sisa di puncanya dengan mengelakkan pembelian yang tidak perlu. |
| Refuse Derived Fuel (RDF) | Bahan api yang dihasilkan daripada pemprosesan sisa pepejal yang mudah terbakar seperti plastik dan kertas, digunakan sebagai alternatif kepada bahan api fosil. |
| Sisa Baki | Sisa pepejal yang tidak boleh dikitar semula (contohnya sisa makanan, lampin pakai buang) dan perlu dihantar ke pusat rawatan atau tapak pelupusan. |
| Sisa Pepejal | Bahan buangan pepejal yang terhasil daripada aktiviti manusia dan haiwan, yang tidak lagi diperlukan dan perlu dilupuskan. Juga dikenali sebagai sampah. |
| Sisa Pepejal Khas | Sisa pepejal yang berbahaya, boleh membahayakan kesihatan awam, atau sukar diolah, seperti tayar terpakai dan bahagian kenderaan. |
| Sisa Pepejal Terkawal | Kategori sisa pepejal yang dikawal selia di bawah Akta 672, merangkumi sisa isi rumah, awam, import, khas, institusi, komersial, pembinaan, dan perindustrian. |
| Tapak Pelupusan Sanitari | Kawasan pelupusan sisa pepejal yang direka bentuk dan diuruskan menggunakan prinsip kejuruteraan untuk meminimumkan kesan negatif kepada alam sekitar dan kesihatan manusia. |
| Triple Bottom Line (TBL) | Sebuah model dalam pembangunan lestari yang menyeimbangkan tiga keperluan utama: alam sekitar (planet), ekonomi (keuntungan), dan sosial (manusia). |
CONTOH SOALAN KBAT
Soalan Kemahiran Berfikir Aras Tinggi (KBAT)
1. Sebuah bandar baharu sedang dibangunkan dengan kawasan tanah yang terhad untuk tapak pelupusan. Sebagai seorang jurutera, sistem pelupusan sisa pepejal manakah yang paling sesuai untuk dicadangkan dan mengapa? Jawapan: Sistem pelupusan yang paling sesuai untuk dicadangkan ialah insinerator. Ini kerana bandar tersebut mempunyai kawasan yang terhad.
• Kelebihan Insinerator: Kaedah ini dapat mengurangkan berat dan isi padu sisa pepejal sehingga 95% dalam masa yang singkat, yang secara drastik mengurangkan keperluan terhadap kawasan tapak pelupusan. Selain itu, tenaga haba yang terhasil semasa proses pembakaran boleh ditukar kepada tenaga elektrik, memberikan sumber tenaga yang boleh diperbaharui untuk bandar baharu tersebut.
• Justifikasi: Walaupun kos pembinaan, operasi, dan penyelenggaraan insinerator adalah tinggi serta memerlukan tenaga kerja mahir, ia merupakan penyelesaian jangka panjang yang efisien bagi kawasan yang kekurangan tanah. Hasil pembakaran (abu) memerlukan pelupusan khas, tetapi jumlahnya jauh lebih kecil berbanding sisa pepejal asal.
2. Program 3R telah lama diperkenalkan tetapi masih kurang mendapat sambutan. Berdasarkan teks, apakah punca masalah ini dan apakah tindakan yang wajar diambil oleh pihak berkaitan? Jawapan: Berdasarkan teks, program 3R kurang mendapat sambutan kerana kurang kesedaran dan masyarakat tidak mendapat informasi yang tepat berkenaan program ini. Tindakan yang wajar diambil oleh pihak berkaitan adalah:
• Kempen Kesedaran Berterusan: Melancarkan kempen pendidikan di pelbagai platform media untuk menerangkan manfaat 3R dari segi alam sekitar, ekonomi (penjimatan kos, jana pendapatan), dan sosial (persekitaran bersih).
• Penyebaran Informasi Tepat: Menyediakan panduan yang jelas dan mudah difahami tentang cara mengasingkan sisa di rumah, lokasi pusat kitar semula, dan jenis bahan yang boleh dan tidak boleh dikitar semula.
• Program di Peringkat Komuniti dan Sekolah: Menganjurkan aktiviti dan pertandingan berkaitan 3R di sekolah dan komuniti perumahan untuk memupuk amalan ini dari usia muda dan menjadikannya sebahagian daripada budaya hidup.
3. Bagaimanakah pengurusan sisa pepejal yang sistematik menyumbang kepada pembangunan lestari sesebuah negara? Jawapan: Pengurusan sisa pepejal yang sistematik menyumbang kepada pembangunan lestari melalui tiga elemen utama seperti yang digariskan dalam Modul Triple Bottom Line:
• Alam Sekitar: Pengurusan yang teratur mengurangkan penghantaran sisa ke tapak pelupusan, sekali gus mengelakkan pencemaran air bawah tanah oleh air larut resapan dan pencemaran udara oleh gas berbahaya. Ini memastikan kualiti udara, air, dan tanah yang bersih terpelihara untuk generasi akan datang.
• Ekonomi: Kawasan persekitaran yang bersih dan cantik akibat pengurusan sisa yang baik dapat menarik pelancong asing, seterusnya menyumbang kepada pembangunan ekonomi negara. Selain itu, amalan 3R dapat mengurangkan kos pengurusan sisa secara keseluruhan dan menjana pendapatan tambahan melalui penjualan bahan kitar semula.
• Sosial: Pengurusan sisa yang efektif menghalang pembiakan haiwan perosak dan penyebaran penyakit, menjamin kesihatan dan kesejahteraan masyarakat. Ia juga mengelakkan pembebasan gas metana yang tidak terkawal dari tapak pelupusan, yang boleh membahayakan kesihatan awam.
4. Sebuah kilang menghasilkan sisa plastik dan kertas yang banyak. Jelaskan dengan terperinci proses-proses yang terlibat untuk menukar sisa ini kepada Refused Derived Fuel (RDF). Jawapan: Proses penghasilan Refused Derived Fuel (RDF) daripada sisa plastik dan kertas di pusat perolehan semula sumber melibatkan tiga proses mekanikal yang penting:
1. Proses Pengasingan: Peringkat pertama adalah untuk mengasingkan sisa pepejal yang sesuai (mudah terbakar seperti plastik dan kertas) daripada bahan-bahan yang tidak sesuai seperti kaca, aluminium, atau bahan organik yang basah. Ini memastikan kualiti bahan api yang akan dihasilkan.
2. Proses Pencarian dan Pengasingan Saiz: Sisa yang telah diasingkan akan melalui proses pencarian (shredding) untuk dihancurkan menjadi serpihan yang lebih kecil. Selepas itu, sisa ini diasingkan mengikut saiz bagi menghasilkan RDF dengan ukuran yang seragam dan sesuai untuk proses pembakaran.
3. Proses Pencampuran dan Pemampatan: Sisa yang telah seragam saiznya akan dicampur dan dikenakan tekanan atmosfera yang tinggi. Proses pemampatan ini bertujuan untuk menghasilkan RDF yang lebih padat, seragam, dan mudah untuk diangkut serta digunakan sebagai bahan api di stesen penjanaan elektrik.
5. Bandingkan penggunaan tapak pelupusan sanitari dan insinerator dalam pengurusan sisa pepejal, dengan menekankan kelebihan dan kekurangan setiap kaedah. Jawapan:
| Ciri Perbandingan | Tapak Pelupusan Sanitari | Insinerator |
| Konsep Asas | Menimbus dan memampatkan sisa pepejal di kawasan tanah yang direka khas. | Membakar sisa pepejal pada suhu tinggi untuk menghasilkan abu. |
| Keperluan Kawasan | Memerlukan kawasan yang sangat luas. | Sesuai untuk kawasan yang kekurangan tanah. |
| Pengurangan Sisa | Tidak mengurangkan isi padu sisa secara signifikan; hanya memampatkan. | Sangat berkesan; mengurangkan isi padu sisa sehingga 95%. |
| Penjanaan Tenaga | Gas metana yang terhasil boleh dijadikan sumber tenaga elektrik. | Tenaga haba daripada pembakaran boleh menjana tenaga elektrik. |
| Kos | Perbelanjaan lebih ekonomik dari segi pembinaan awal. | Memerlukan modal, kos operasi, dan penyelenggaraan yang sangat tinggi. |
| Kelemahan Utama | – Menghasilkan air larut resapan (cecair tercemar).<br>- Menghasilkan gas metana yang mudah terbakar.<br>- Memerlukan pemantauan berterusan. | – Melepaskan gas tercemar jika sistem kawalan gagal.<br>- Abu yang terhasil adalah toksik dan perlu dilupuskan dengan teliti.<br>- Memerlukan tenaga kerja berkemahiran tinggi. |
SOALAN LAZIM (FAQ)
Soalan Lazim (FAQ)
1. Mengapakah sistem pengurusan sisa pepejal yang berkesan amat diperlukan? Sistem pengurusan sisa pepejal yang berkesan adalah penting kerana peningkatan populasi manusia telah menyebabkan peningkatan penghasilan sisa pepejal. Dengan keluasan kawasan pelupusan yang terhad, sistem yang baik diperlukan untuk menyelesaikan masalah kesihatan dan kebersihan manusia serta alam sekitar. Tanpa pengurusan yang baik, pencemaran akan berleluasa dan penyakit berjangkit akan mudah merebak.
2. Apakah kategori-kategori utama sisa pepejal yang dibincangkan? Terdapat beberapa kategori utama sisa pepejal, antaranya:
• Sisa Pepejal Khas: Sisa yang berbahaya atau sukar diolah seperti tayar terpakai dan bahagian kenderaan.
• Sisa Pepejal Institusi: Sisa dari premis kerajaan, pendidikan, kesihatan, dan khairat seperti buku terpakai dan perabot rosak.
• Sisa Pepejal Komersial: Sisa dari aktiviti komersial seperti sisa makanan dari restoran, kertas, dan plastik dari pasar raya.
• Sisa Pepejal Pembinaan: Sisa dari aktiviti pembinaan atau perobohan seperti kayu, konkrit, dan besi terpakai.
3. Apakah yang dimaksudkan dengan konsep 3R? 3R adalah singkatan bagi Reduce (Kurangkan), Reuse (Guna Semula), dan Recycle (Kitar Semula).
• Kurangkan (Reduce): Mengurangkan pembelian barang yang tidak perlu dan membeli produk isian semula untuk meminimumkan penjanaan sisa.
• Guna Semula (Reuse): Menggunakan semula barangan untuk tujuan yang sama atau tujuan lain, contohnya menggunakan tuala lusuh sebagai kain buruk atau menderma perabot lama.
• Kitar Semula (Recycle): Proses mengasingkan sisa pepejal mengikut jenis (kaca, plastik, kertas) untuk diproses menjadi produk baharu.
4. Apakah itu pengomposan dan apakah hasilnya? Pengomposan ialah proses penguraian di mana sisa pepejal organik (sisa makanan, sisa kebun) diuraikan oleh mikroorganisma. Proses ini menghasilkan bahan mirip tanah yang dikenali sebagai humus, yang boleh digunakan sebagai baja.
5. Apakah dua kaedah utama pelupusan sisa pepejal dan apakah perbezaannya? Dua kaedah utama ialah tapak pelupusan sanitari dan insinerator.
• Tapak Pelupusan Sanitari: Merupakan kawasan luas di mana sisa pepejal ditimbus dan dimampatkan secara sistematik. Ia memerlukan pemantauan gas metana dan air larut resapan. Kaedah ini lebih ekonomik tetapi memerlukan kawasan yang luas.
• Insinerator: Merupakan alat yang membakar sisa pepejal pada suhu tinggi, mengurangkan isi padunya sehingga 95%. Ia boleh menjana tenaga elektrik tetapi memerlukan kos pembinaan dan penyelenggaraan yang sangat tinggi.