Nota Fizik Tingkatan 5 Bab 7: Fizik Kuantum
Koleksi Latihan
| 1 | 2 |
| 3 | 4 |
| 5 | 6 |
RINGKASAN
Ringkasan Mudah Faham (Nota Fizik Tingkatan 5 Bab 7: Fizik Kuantum)
Fizik Kuantum ialah cabang fizik yang mengkaji sifat dan tingkah laku jirim dan tenaga pada skala atom dan subatom. Ia bermula apabila fizik klasik gagal menjelaskan spektrum sinaran yang dipancarkan oleh jasad hitam—objek unggul yang menyerap semua sinaran. Max Planck mencetuskan revolusi ini dengan memperkenalkan idea bahawa tenaga tidak selanjar, tetapi wujud dalam paket-paket diskrit yang dipanggil kuantum tenaga. Tenaga bagi setiap kuantum (E) adalah berkadar terus dengan frekuensi (f), seperti dalam rumus E = hf, di mana h ialah pemalar Planck.
Albert Einstein kemudiannya mengembangkan idea ini dengan mencadangkan bahawa cahaya itu sendiri terdiri daripada zarah-zarah tenaga yang dipanggil foton. Teori ini berjaya menjelaskan kesan fotoelektrik, iaitu fenomena pemancaran elektron (dinamakan fotoelektron) dari permukaan logam apabila disinari cahaya berfrekuensi tertentu. Ciri-ciri utama kesan ini ialah:
1. Tenaga kinetik fotoelektron bergantung pada frekuensi cahaya, bukan keamatannya.
2. Terdapat frekuensi ambang (f₀), iaitu frekuensi minimum yang diperlukan untuk kesan ini berlaku.
3. Pemancaran elektron berlaku serta-merta.
Einstein merumuskan fenomena ini dalam Persamaan Fotoelektrik: hf = W + Kmaks, di mana hf ialah tenaga foton, W ialah fungsi kerja (tenaga minimum untuk melepaskan elektron), dan Kmaks ialah tenaga kinetik maksimum fotoelektron.
Satu lagi konsep penting ialah sifat kedualan gelombang-zarah, yang dicadangkan oleh Louis de Broglie. Beliau berhipotesis bahawa semua zarah, termasuk elektron, boleh menunjukkan sifat gelombang, dengan panjang gelombang (λ) yang bergantung pada momentumnya (p) melalui rumus λ = h/p. Sifat ini disahkan melalui eksperimen pembelauan elektron dan menjadi asas kepada teknologi seperti mikroskop elektron, yang mampu menghasilkan pembesaran yang jauh lebih tinggi berbanding mikroskop cahaya.
GLOSARI
| Istilah | Definisi |
| Fizik Kuantum | Ilmu pengetahuan tentang sifat dan tingkah laku jirim mengenai atom dan subatom. |
| Fotoelektron | Elektron yang dipancarkan dari permukaan logam akibat kesan fotoelektrik. |
| Foton | Kuantum tenaga cahaya yang boleh dipindahkan; paket tenaga yang diskrit. |
| Frekuensi ambang (f₀) | Frekuensi minimum yang boleh menghasilkan kesan fotoelektrik pada satu jenis logam. |
| Fungsi kerja (W) | Tenaga minimum yang diperlukan untuk fotoelektron terlepas dari permukaan logam. |
| Hipotesis de Broglie | Hipotesis yang menyatakan bahawa semua zarah boleh menunjukkan ciri-ciri gelombang. |
| Jasad hitam | Suatu jasad unggul yang berupaya menyerap semua sinaran elektromagnet yang jatuh padanya. |
| Kesan fotoelektrik | Fenomena apabila suatu permukaan logam disinari oleh alur cahaya yang mempunyai frekuensi tertentu, elektron daripada logam itu dapat dipancar keluar. |
| Kuantum tenaga | Paket tenaga yang diskrit dan bukan tenaga selanjar. |
| Panjang gelombang ambang (λ₀) | Panjang gelombang maksimum cahaya yang diperlukan oleh logam untuk memancarkan elektron. |
| Pemancar jasad hitam | Sebarang objek yang memancarkan sinaran elektromagnet mengikut suhunya. |
| Persamaan Fotoelektrik Einstein | Persamaan yang menghubungkan tenaga foton, fungsi kerja, dan tenaga kinetik maksimum fotoelektron: hf = W + Kmaks. |
| Sel foto | Komponen yang digunakan untuk mengkaji kesan fotoelektrik, terdiri daripada katod peka cahaya dan anod di dalam tiub vakum. |
| Sifat kedualan gelombang-zarah | Konsep bahawa cahaya dan zarah subatom seperti elektron boleh menunjukkan sifat gelombang dan sifat zarah. |
| Sinaran termal | Sinaran elektromagnet yang dipancarkan oleh jasad hitam, merangkumi sinaran boleh tampak dan sinaran yang tidak boleh dilihat. |
| Spektrum garis | Koleksi garis-garis berwarna dengan panjang gelombang dan frekuensi yang unik, terhasil oleh atom yang teruja. |
| Spektrum selanjar | Spektrum yang mempunyai julat panjang gelombang yang berterusan tanpa jurang pemisahan, contohnya spektrum cahaya putih. |
CONTOH SOALAN KBAT
Soalan dan Jawapan KBAT (Kemahiran Berfikir Aras Tinggi)
Berikut adalah lima soalan yang menguji pemahaman mendalam mengenai konsep-konsep dalam Fizik Kuantum, berserta jawapan terperinci berdasarkan konteks sumber.
1. Soalan: Teks sumber menyatakan bahawa rongga telinga boleh bertindak sebagai jasad hitam. Dengan menggunakan definisi jasad hitam, terangkan mengapa analogi ini sesuai.
Jawapan: Analogi ini sesuai kerana jasad hitam didefinisikan sebagai suatu jasad unggul yang berupaya menyerap semua sinaran elektromagnet yang jatuh padanya. Teks tersebut menjelaskan bahawa apabila sinaran cahaya memasuki rongga telinga, ia akan mengalami proses pantulan berulang kali pada dinding dalam rongga. Setiap kali pantulan berlaku, sebahagian sinaran akan diserap oleh dinding tersebut. Proses ini berterusan sehingga semua sinaran telah diserap sepenuhnya. Oleh itu, kerana rongga telinga menyerap hampir kesemua sinaran yang memasukinya dan tidak memantulkannya keluar, ia berfungsi seperti sebuah jasad hitam.
2. Soalan: Seorang pelajar berpendapat bahawa dengan meningkatkan keamatan (kecerahan) cahaya yang menyinari permukaan logam, tenaga kinetik fotoelektron yang terpancar akan turut meningkat. Berdasarkan Teori Fotoelektrik Einstein, jelaskan mengapa pandangan ini tidak tepat.
Jawapan: Pandangan ini tidak tepat kerana menurut Teori Fotoelektrik Einstein dan ciri-ciri kesan fotoelektrik yang telah disahkan melalui eksperimen, tenaga kinetik maksimum fotoelektron tidak bergantung pada keamatan cahaya. Sebaliknya, ia bergantung pada frekuensi cahaya. Einstein mencadangkan bahawa cahaya terdiri daripada paket-paket tenaga diskrit yang dipanggil foton, di mana tenaga setiap foton (E) adalah berkadar terus dengan frekuensinya (f), melalui persamaan E = hf.
• Tenaga Kinetik: Tenaga kinetik maksimum fotoelektron ditentukan oleh tenaga foton yang diserap tolak fungsi kerja logam (K_maks = hf – W). Ini bermakna hanya frekuensi (atau warna) cahaya yang lebih tinggi akan menghasilkan fotoelektron dengan tenaga kinetik yang lebih tinggi.
• Keamatan Cahaya: Meningkatkan keamatan cahaya hanya akan meningkatkan bilangan foton yang tiba di permukaan logam per saat. Ini akan menyebabkan lebih banyak fotoelektron dipancarkan, yang seterusnya meningkatkan arus fotoelektrik, tetapi tenaga kinetik setiap fotoelektron individu tidak akan berubah selagi frekuensi cahaya adalah sama.
3. Soalan: Hipotesis de Broglie mencadangkan bahawa semua zarah boleh menunjukkan sifat gelombang. Mengapakah sifat gelombang bagi elektron mudah diperhatikan melalui eksperimen pembelauan, manakala sifat gelombang bagi objek makroskopik seperti sebutir pasir yang jatuh sukar dikesan?
Jawapan: Hipotesis de Broglie menghubungkan panjang gelombang (λ) suatu zarah dengan momentumnya (p) melalui persamaan λ = h/p, di mana h ialah pemalar Planck dan p = mv (jisim darab halaju).
• Elektron: Elektron mempunyai jisim yang sangat kecil (9.11 × 10⁻³¹ kg). Oleh itu, walaupun pada halaju yang tinggi, momentumnya masih cukup kecil untuk menghasilkan panjang gelombang de Broglie yang boleh dikesan dan setanding dengan jarak antara atom dalam kristal, membolehkan fenomena pembelauan diperhatikan (seperti yang ditunjukkan dalam corak pembelauan elektron melalui lapisan grafit).
• Pasir: Sebutir pasir, walaupun kecil, mempunyai jisim yang jauh lebih besar berbanding elektron (contoh dalam soalan ialah 5 × 10⁻¹⁰ kg). Menurut persamaan de Broglie, momentumnya yang besar akan menghasilkan panjang gelombang yang sangat kecil. Teks sumber menyatakan, “Disebabkan nilai h adalah sangat kecil, zarah yang berjisim besar akan mempunyai panjang gelombang de Broglie yang terlalu pendek untuk dikesan.” Oleh itu, ciri-ciri gelombangnya tidak dapat diperhatikan dalam eksperimen biasa.
4. Soalan: Berdasarkan data yang diberikan dalam teks, panel suria yang digunakan pada Stesen Angkasa Antarabangsa (ISS) perlu beroperasi dengan cekap. Jelaskan mengapa bahan semikonduktor yang digunakan dalam sel suria ini mestilah mempunyai fungsi kerja yang rendah.
Jawapan: Fungsi kerja (W) ialah tenaga minimum yang diperlukan untuk membebaskan elektron dari permukaan logam atau bahan. Kesan fotoelektrik, yang menjadi asas operasi sel suria, hanya berlaku jika tenaga foton cahaya (E = hf) yang tiba adalah lebih besar daripada atau sama dengan fungsi kerja bahan (hf ≥ W).
• Cahaya matahari terdiri daripada spektrum cahaya yang luas dengan pelbagai frekuensi. Untuk memaksimumkan penukaran tenaga cahaya kepada tenaga elektrik, sel suria mesti dapat memanfaatkan sebahagian besar spektrum ini, termasuk cahaya dengan frekuensi yang lebih rendah (seperti cahaya merah).
• Bahan dengan fungsi kerja yang rendah memerlukan foton dengan tenaga yang lebih rendah (frekuensi ambang yang lebih rendah) untuk memulakan kesan fotoelektrik. Ini membolehkan sel suria menghasilkan arus fotoelektrik walaupun disinari oleh cahaya berfrekuensi rendah. Oleh itu, dengan menggunakan bahan berfungsi kerja rendah, panel suria di ISS dapat menjana elektrik daripada julat panjang gelombang cahaya matahari yang lebih luas, menjadikannya lebih cekap.
5. Soalan: Terangkan bagaimana idea sifat kedualan gelombang-zarah telah membawa kepada penciptaan mikroskop elektron yang mempunyai kuasa pembesaran lebih tinggi berbanding mikroskop cahaya.
Jawapan: Idea sifat kedualan gelombang-zarah menyatakan bahawa zarah (seperti elektron) juga boleh bersifat seperti gelombang, dan gelombang (seperti cahaya) boleh bersifat seperti zarah. Louis de Broglie mengemukakan hipotesis bahawa elektron mempunyai panjang gelombang yang berkadar songsang dengan momentumnya (λ = h/p).
• Had Mikroskop Cahaya: Kuasa pembesaran mikroskop cahaya dihadkan oleh panjang gelombang cahaya tampak (sekitar 400-750 nm). Objek yang lebih kecil daripada panjang gelombang cahaya tidak dapat dilihat dengan jelas.
• Kelebihan Mikroskop Elektron: Elektron boleh dipecutkan kepada halaju yang sangat tinggi, memberikannya momentum yang besar. Menurut persamaan de Broglie, momentum yang tinggi ini menghasilkan panjang gelombang yang sangat pendek. Teks sumber menyatakan bahawa panjang gelombang de Broglie bagi alur elektron adalah “kira-kira 1,000 – 10,000 kali lebih pendek berbanding dengan panjang gelombang cahaya.”
• Aplikasi: Oleh kerana elektron mempunyai panjang gelombang yang jauh lebih pendek, ia boleh digunakan untuk “melihat” objek yang jauh lebih kecil daripada apa yang boleh dilihat oleh mikroskop cahaya. Sifat inilah yang membolehkan mikroskop elektron menghasilkan imej dengan resolusi dan pembesaran yang jauh lebih tinggi, seperti yang ditunjukkan oleh perbandingan imej sel darah merah dalam teks.