Nota Sains Tingkatan 4 Bab 1: Langkah Keselamatan Di Dalam Makmal
RINGKASAN
Ringkasan (Nota Sains Tingkatan 4 Bab 1: Langkah Keselamatan Di Dalam Makmal)
Bab ini memfokuskan kepada peraturan dan amalan keselamatan yang kritikal semasa berada di dalam makmal. Ia merangkumi empat tonggak utama: penggunaan peralatan perlindungan diri (PPD), kaedah pembuangan bahan sisa yang betul, prosedur mengurus kemalangan, dan pengetahuan mengenai jenis serta penggunaan pemadam kebakaran.
Peralatan Perlindungan Diri (PPD) adalah kelengkapan yang wajib dipakai untuk melindungi pengguna daripada bahaya bahan kimia dan kemalangan. Ini termasuk gogal (melindungi mata), topeng muka (melindungi hidung dan mulut), sarung tangan getah (melindungi tangan), baju makmal, dan kasut bertutup. Makmal juga dilengkapi dengan peralatan keselamatan seperti penyiram kecemasan, pembilas mata, kebuk wasap (untuk eksperimen bahan mudah meruap/terbakar/beracun), dan kabinet aliran laminar (untuk aktiviti mikrobiologi).
Pembuangan Bahan Sisa mestilah dilakukan mengikut peraturan untuk mengelakkan pencemaran. Bahan yang boleh dibuang ke dalam singki hanyalah cecair atau larutan berkepekatan rendah dan tidak berbahaya seperti bahan neutral, asid lemah, dan alkali lemah. Bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam singki termasuk sisa pepejal, bahan dengan nilai pH kurang daripada 5 atau lebih daripada 9, bahan kimia toksik, logam berat, bahan radioaktif, dan bahan sisa biologi. Bahan sisa biologi diuruskan mengikut Prosedur Operasi Standard (POS) dan dikategorikan kepada Kategori A (peralatan tajam), Kategori B (pepejal tidak tajam), Kategori C (bangkai, organ), dan Kategori D (cecair).
Pengurusan Kemalangan di makmal memerlukan tindakan yang pantas dan betul. Untuk tumpahan bahan kimia, kawasan tumpahan perlu dijadikan kawasan larangan dan segera dimaklumkan kepada guru. Untuk tumpahan merkuri, serbuk sulfur perlu ditabur untuk menutup tumpahan dan Jabatan Bomba perlu dihubungi.
Pemadam Kebakaran digunakan untuk mengawal atau memadamkan kebakaran. Terdapat empat jenis utama yang dikelaskan mengikut medium pemadam dan warna label: Air (Merah), Buih (Krim), Karbon Dioksida (Hitam), dan Serbuk Kering (Biru). Setiap jenis sesuai untuk kelas kebakaran yang berbeza (Kelas A, B, C, D, E, F) yang bergantung kepada punca bahan api yang terbakar. Pemadam kebakaran jenis ABC (serbuk kering) boleh digunakan untuk hampir semua jenis kebakaran. Selimut kebakaran pula berkesan untuk memadamkan api kecil atau pada badan mangsa. Penggunaan alat pemadam kebakaran yang betul melibatkan empat langkah: tanggalkan pin, halakan muncung ke pangkal api, tekan pemicit, dan ratakan semburan.
GLOSARI
| Istilah | Definisi |
| Baju makmal | Lapisan keselamatan yang dipakai untuk melindungi pakaian daripada kerosakan akibat tumpahan bahan kimia. |
| Bahan sisa biologi | Bahan buangan yang boleh membawa kemudaratan atau bahaya biologi, seperti spesimen haiwan, medium kultur, dan peralatan tajam tercemar. |
| Gogal | Peralatan untuk melindungi mata daripada terkena bahan kimia berbahaya seperti asid, bromin, ammonia dan logam reaktif. |
| Kabinet aliran laminar | Peralatan yang menyediakan persekitaran kerja yang steril untuk mengelakkan kontaminasi semasa aktiviti mikrobiologi dijalankan. |
| Kasut bertutup | Alas kaki yang melindungi kaki daripada tumpahan bahan kimia dan serpihan kaca. |
| Kebuk wasap | Ruang kerja bertutup dengan sistem pengudaraan yang digunakan untuk menjalankan eksperimen yang melibatkan bahan mudah meruap, mudah terbakar, beracun, mengakis dan berbau. |
| Kelas Kebakaran | Pengelasan jenis kebakaran berdasarkan bahan api yang terbakar (cth: Kelas A untuk pepejal, Kelas B untuk cecair, Kelas E untuk elektrik). |
| Pemadam kebakaran | Alat yang digunakan untuk mengawal atau memadamkan kebakaran. |
| Pembilas mata | Peralatan yang digunakan untuk membilas dan mencuci mata yang terkena bahan kimia dengan segera. |
| Penyiram kecemasan | Peralatan keselamatan yang digunakan untuk membersihkan dan membilas bahagian badan atau pakaian yang terkena tumpahan bahan kimia dengan segera. |
| Peralatan Perlindungan Diri (PPD) | Kelengkapan yang diperlukan untuk memberikan perlindungan kepada pemakainya daripada bahaya di dalam makmal. |
| Sarung tangan | Peralatan yang diperbuat daripada getah untuk melindungi tangan daripada bahan kimia berbahaya. |
| Selimut kebakaran | Sejenis selimut khas yang diperbuat daripada dua lapisan gentian kaca untuk memadamkan api yang kecil atau pada badan mangsa dengan cara menyelimuti dan menghalang bekalan oksigen. |
| Topeng muka | Peralatan untuk melindungi hidung dan mulut daripada terhidu bahan kimia yang sengit, mudah meruap, serta debu. |
CONTOH SOALAN KBAT
Soalan Kemahiran Berfikir Aras Tinggi (KBAT)
1. Soalan: Seorang murid mendapati kebakaran kecil berlaku pada wayar sebuah peralatan elektrik di makmal. Terdapat dua alat pemadam kebakaran berdekatan: satu berlabel merah (Air) dan satu lagi berlabel hitam (Karbon Dioksida). Wajarkan pilihan alat pemadam kebakaran yang paling selamat untuk digunakan oleh murid tersebut dan jelaskan bahaya jika pilihan yang salah dibuat.
Jawapan: Murid tersebut mesti memilih alat pemadam kebakaran berlabel hitam (Karbon Dioksida). Kebakaran yang melibatkan peralatan elektrik dikelaskan sebagai Kelas E. Karbon dioksida tidak mengkonduksikan elektrik dan selamat digunakan untuk kebakaran jenis ini. Jika murid tersebut menggunakan alat pemadam kebakaran berlabel merah (Air), ia akan mendatangkan bahaya yang amat besar. Air adalah konduktor elektrik yang baik dan penggunaannya pada kebakaran elektrik boleh menyebabkan risiko renjatan elektrik yang teruk kepada pengguna dan boleh menyebarkan lagi kebakaran.
2. Soalan: Semasa eksperimen, rakan anda secara tidak sengaja tertumpah sejenis asid pekat pada baju makmalnya dan sedikit terkena pada lengannya. Huraikan langkah-langkah tindakan segera yang perlu anda ambil untuk membantunya bagi mengurangkan kecederaan.
Jawapan: Langkah pertama adalah dengan segera membawa rakan ke penyiram kecemasan (safety shower) yang terdekat. Bantu rakan tersebut untuk berdiri di bawah penyiram dan aktifkannya untuk membilas bahagian badan dan pakaian yang terkena asid dengan air yang banyak. Baju makmal yang terkena tumpahan perlu ditanggalkan semasa air sedang mengalir untuk mengelakkan asid terus meresap ke kulit. Pembilasan perlu diteruskan untuk satu tempoh masa yang mencukupi. Serentak dengan itu, maklumkan kepada guru atau pembantu makmal dengan segera mengenai kejadian tersebut supaya bantuan lanjut boleh diberikan.
3. Soalan: Makmal sekolah ingin melupuskan sisa daripada tiga aktiviti berbeza: (i) sisa bedahan tikus, (ii) larutan natrium hidroksida dengan pH 10, dan (iii) serpihan kaca daripada bikar yang pecah. Cadangkan cara pengurusan yang betul bagi setiap bahan sisa tersebut berdasarkan peraturan keselamatan makmal.
Jawapan:
◦ (i) Sisa bedahan tikus: Sisa ini merupakan bahan sisa biologi Kategori C (bangkai). Ia perlu dibungkus dengan cermat di dalam beg plastik biobahaya, disejukbekukan, dan dilupuskan oleh kontraktor bertauliah mengikut Prosedur Operasi Standard (POS). Ia sama sekali tidak boleh dibuang ke dalam tong sampah biasa atau singki.
◦ (ii) Larutan natrium hidroksida (pH 10): Bahan ini tidak boleh dibuang terus ke dalam singki kerana nilai pHnya melebihi 9. Ia perlu dineutralkan terlebih dahulu dengan asid lemah sehingga mencapai julat pH yang dibenarkan sebelum boleh disalirkan ke dalam singki dengan air yang banyak.
◦ (iii) Serpihan kaca daripada bikar pecah: Serpihan kaca ini tidak dikira sebagai sisa biologi, tetapi ia adalah sisa tajam. Ia tidak boleh dibuang ke dalam tong sampah biasa kerana boleh mencederakan petugas pembersihan. Ia perlu dikumpulkan dengan berhati-hati dan dimasukkan ke dalam bekas khas untuk sisa kaca (sharps bin) untuk dilupuskan dengan selamat.
4. Soalan: Mengapakah kebuk wasap (fume chamber) dan kabinet aliran laminar (laminar flow cabinet) mempunyai fungsi yang berbeza walaupun kedua-duanya kelihatan seperti sebuah “kabinet” di dalam makmal? Terangkan perbezaan fungsi utama antara kedua-duanya.
Jawapan: Walaupun kelihatan serupa, fungsi kedua-duanya sangat berbeza. Kebuk wasap direka untuk melindungi PENGGUNA daripada terhidu wap berbahaya, gas toksik, atau habuk daripada bahan kimia yang digunakan dalam eksperimen. Ia berfungsi dengan menyedut udara dari dalam kebuk dan melepaskannya ke luar bangunan. Sebaliknya, kabinet aliran laminar direka untuk melindungi SAMPEL (cth: kultur mikrob) daripada kontaminasi oleh mikroorganisma dari persekitaran. Ia berfungsi dengan meniup udara yang telah ditapis (steril) ke atas permukaan kerja untuk mewujudkan persekitaran yang bersih dan bebas kuman. Jadi, kebuk wasap melindungi pengguna, manakala kabinet aliran laminar melindungi spesimen.
5. Soalan: Alat pemadam kebakaran jenis ABC sangat popular kerana serba boleh. Namun, berdasarkan Jadual 1.2, nyatakan satu kelas kebakaran yang mana penggunaan pemadam api ABC (serbuk kering) mungkin tidak sesuai atau kurang berkesan berbanding alat pemadam lain. Jelaskan jawapan anda.
Jawapan: Berdasarkan jadual, pemadam api ABC (serbuk kering) boleh digunakan untuk kebakaran Kelas A, B, dan C. Namun, ia tidak disenaraikan sebagai alat yang sesuai untuk kebakaran Kelas F, iaitu kebakaran yang melibatkan lemak dan minyak masak. Walaupun serbuk kering boleh memadamkan api, ia tidak menyejukkan minyak panas tersebut dengan berkesan. Ini boleh menyebabkan api menyala semula (reignition). Untuk kebakaran Kelas F, alat pemadam jenis buih atau serbuk kering tertentu yang direka khas untuk kebakaran dapur adalah lebih berkesan kerana ia menghasilkan lapisan yang menghalang oksigen dan menyejukkan minyak. Selimut kebakaran juga merupakan pilihan yang sangat baik untuk kebakaran jenis ini.